Het jongste nieuws over een grootschalig infrastructuurproject volgt een bekend script: uitgestelde oplevering, oplopende kosten en een woordvoerder die spreekt over “onvoorziene complexiteit”. Dat klinkt plausibel, maar het verklaart weinig. Complexiteit is geen verrassing; het is de context. Wat ontbreekt is een helder spoor van beslissingen, prikkels en risico’s. Wie nam welk besluit, op basis van welke aannames, en met welke consequenties? Zolang die vragen onbeantwoord blijven, herhalen we hetzelfde ritueel van verbaasde reacties en cosmetische bijsturing.
Wat het nieuws wel en niet zegt
Berichtgeving somt meestal de laatste vertraging op en citeert een verantwoording. Wat zelden volgt: de oorspronkelijke basislijn (scope, budget, planning) en hoe die door de tijd is verschoven. Zonder die tijdlijn blijft elke “meevaller” of “tegenvaller” semantiek. Ook ontbreekt vaak een onderscheid tussen onvermijdelijke onzekerheid en vermijdbare besluitfouten. Een risicoprofiel dat bij aanvang al onrealistisch scherp stond, is geen natuurverschijnsel maar een keuze. Als je doelpalen verzet, is scoren onvermijdelijk – op papier.
Volg het geld en de verantwoordelijkheid
De kernvraag is niet of er risico’s waren, maar wie ze droeg en waarom. Contracten kunnen risico’s elegant doorschuiven naar partijen die ze niet kunnen beheersen. Dat creëert perverse prikkels: te optimistische biedingen, strategische onderdekking en latere claimcultuur. Bestuurders die sturen op symbolische mijlpalen in plaats van waardecreatie versterken dit patroon. Transparante toerekening van beslissingen – inclusief namen, data en onderliggende aannames – is geen luxe; het is het enige middel tegen collectieve amnesie.
Risico’s, prikkels en transparantie
Projecten ontsporen zelden door één grote fout, maar door een reeks kleine rationalisaties. Een niet-geëscaleerd issue hier, een verschoven scope daar, en het narratief blijft overeind tot het niet meer kan. Transparantie moet daarom transactioneel zijn, niet ceremonieel: open contractdata, openbare wijzigingslogboeken en periodieke onafhankelijke kostenreviews. Zonder deze bouwstenen is “lessons learned” een ritueel zonder leereffect.
Wat nu nodig is
Verander de spelregels. Koppel financiering aan harde stage-gates met vooraf gedefinieerde exitcriteria. Publiceer risico-registers en aannames vanaf dag één, inclusief scenario’s en gevoeligheidsanalyses. Leg clawback-mechanismen vast wanneer prestaties achterblijven bij beloften. Beloon realisme boven optimisme door inschrijvingen te beoordelen op robuustheid, niet alleen op prijs. En zorg dat alle wijzigingen traceerbaar zijn: wie besliste, waarom, en met welk effect op kosten, baten en tijd. Pas dan verschuift het verhaal van uitvluchten naar verantwoording, en van incidenten naar institutioneel leren.
